Poemas de

Alfredo Santiago Gómez: Atardecer / Kakgotanun’ y otros poemas en tutunakú y castellano. II Encuentro de Poetas Iberoamericanos (Sede México)

Tiberíades se complace en publicar una muestra de poemas de este autor invitado al Segundo Encuentro de Poetas Iberoamericanos, Sede Ciudad de México, dirigido por la poeta Carmen Nozal siguiendo el modelo del Encuentro de Poetas Iberoamericanos que este año celebrará en Salamanca su XXVII edición.

Kakgotanun

Lantla ni natapaxkiy wantu lhtamamakgolha’
chu wantu aku natsukuy lakastakkuanan
Lantla ni natapaxkiy spitu kakgapun
nima kgosnankgonit chiputunkgoy awatiya xkgakganat
Lantla ni natapaxkiy awatiya akgtum puklhni
nima lhtatama xtankgatsan kakgapun
chu luu stujwa’ kgaxmata xtatlinkan silakgni’
Lantla ni nakmakiy kgawiwini’ anta kintalakapastakgni
pi wa putsatakgsli chu litawkalh kintantún,
litawkalh kimakxpanin, xpakganin monkgana kiwi,
xakgspun laktsu tuwan nima lakachan ukxilha kakgotanun
Lantla nalh natawkxilha makgat xalkgaputu,
lakgspupukun sipi taniku takinit xakglhtampixnikan
xmastelekg mokgxne’, taniku makikgonit kxlakgastapukan
xamakgxkgoniwa papa’, xwalhtin katsisni’, tatlakgni chu sen
Lantla ni nataukxilha xtamakxtumit staku
anta xakgspún xalakgmakgan kalakgchiwixni
chu lanta pistsu lichininankgoy wantu xlitaxtuputunkgoy
Lantla naklakgmakgan kgo kgo makawama kinakú
pi chi xpulakni ki nakú anta tamakgxtakga
chu akgsanán kakgotanun.

Atardecer

Cómo no amar las cosas que ya duermen
y las que apenas van a iniciar a despertar
Cómo no amar a los pájaros
que corren hacia donde vive la última luz
Cómo no amar a la nube desvalida
que descansa en aquel rincón del cielo
asombrada por el gozoso son de los grillos
Cómo no retener el frío en la memoria
si consigue atrapar y subirse a mis pies,
a mis brazos, a las ramas húmedas,
a la hierba inclinada hacia la tarde
Cómo dejar de mirar el horizonte,
los cerros azules si detrás de sus cabezas
espera la sombra del tecolote,
si en el fondo de sus ojos reposa la luna tiznada,
el espejo de la noche, la música, la lluvia
Cómo ignorar y fingir la reunión de las estrellas
sobre las piedras mudas, antañas,
y oír que susurran lo que hubieran querido ser
Cómo renunciar al golpeteo del corazón
si es en el corazón donde perdura y aviva el atardecer.

Tatatlalh chiki’

Tima kakgotanun kuxilhwi lakgtlakgalh lhkuyat
mimakni’ chu anta xpulakni chiki’
talakgpuxtamalh mintalakawan
Tima kakgotanun wa takatsanajwa kminpaxtun
kinkawalín, ni kwenta pi xkaxanajma,
xkinkawaniman pi natamakgaxtakga
xlakata namamipalayan kminputama’
Tima kakgotanun xmajikswaliman lhkakna’
chu akxni tsukulh katsisni’ xtatsankan ninín
lilakgaputsa kxkamakgolh malakcha’
Xtakgaxmata lantla xputlhma uun
chu xkutalh likuchun palhma
xkilhkun xa mixni pumalhku
Xakkalimaktlawaman axux
chu wa xastakga kgalhwat tasatajulh
anta kstalanka’ vasu
Tima katsisni’ ni tlikgolh chichakg:
Wa katsisni’nitu tasanimakgolh,
katitaknutamakgxtakgolh anta ktiyat
Kuxilhni’ xpat, xtlakgwanita. Lakatsuku
titsukulh mix xtatlin minmakxpanin
Lantla xakkamapaksan
Lantla liwana xakkatsiw pi ni wa xtakatasa
xuwa chichi’ xalan lakgtsakgamakgalh tajatat
anta kkinchikkan nema maja’ kxputama.

Casa dolida

Esa tarde vimos la fiebre desmantelar
tu cuerpo y en un instante adentro
de la casa tus ojos se deshojaron
Esa tarde el dolor, sin importarle la primavera,
nos hizo estar a tu lado hablándonos de su afán
de quedarse para volverte a meter en la cama
Esa tarde el calor te apretaba
y al inicio de la noche los dientes
de los muertos picaban rígidamente la puerta
Se escuchaba el quejido del viento
y se agrió el té de hierbas
junto al fogón apagado
Te untamos de ajo el cuerpo
y el huevo crudo en un vaso con agua
terminó llorando
Esa noche las ranas no croaron:
antes de que la oscuridad las invitara a salir
decidieron quedarse debajo de la tierra
Te vi recostada, agotada. Se fueron apagando
poco a poco los sones de tus brazos
Cómo devolverte el alivio
Cómo vivir con la inquietud de saber si el aullido
del coyote fue quien masticó la enfermedad
en nuestra casa ya en cama.

Santujni’

Akxni nachin kilinit
nalh ktilitakgatsankgalh wantu niktlawalh,
nak paxtuxakgatlitawilakgoy lakmakgan chiwix
chu nakyaway kinchiki anta tani talakgpaliy kilhtamaku
Akxni nakniy kintatunu’ nakkilikataya kpupuna’,
nakmatsuwiy chuchut chu naklakgxama xmatsat ninín
Makachunta nakán chu lakxtum naktakgosnan uun
tsisa lakum tantuy chichi’
nima pulakgachipamakgolh tantum skaw kkakiwin
Nakkatsay xakgspunin sipi tastunut kilhtamaku,
nakmakgalhakgoy kxmasakgakan spitu chu puklhni’
chu naktalalakgchiy xapaxuwan xtasín chinkala
Lhkgan lhkgan nakgstalanikgoy chichakg anta kgalhwaxni
chu kintachiwin nataslamawkay kxtatlinkan
Akxni nakniy naklakankgoy xkuta chan,
lakatsu nakmakgatokglha xmakan chichini’,
naklikgotnan xchuchut tutsu pulhni’,
naklikgalhkgasa lakgkgalhtsu kgalhpuxum,
nakgakglhtampusa katsisni’, pokgxni’, makgskgot chu jini’
Akxni nakniy lakxtum naktalitsinkgoy
kiwi lakum xlakan talitsinkgoy sen akxni tsuka xpakganin
Akxni nakniy kintalakawanat lakxtum natatlawawnan,
chu wa talipuwan nalh kitikgalhilh xputawilh
anta xatalakgxpulan xnakú laktsu kaman litutunakú
Akxni nakniy naklín anta xapastonkgolo kimputaknun
kimuralh nima kmuujunit xachuchu tachuwin, xatalhtsi’ tachuwin
chu anta naktantumakgan kxtankgaxekg chu kxliwa tiyat:
nakukxa napatstay xkgalhtughokgo kintachuwin kkalinín.

Todos los santos

El día que muera
dejaré de pensar en las cosas que no hice,
tendré tiempo para hablar con las piedras,
edificaré otra casa en el tiempo infinito
Cuando muera iré de huarache a pisar el mar,
menearé las olas y también la sal de los muertos
Como perros que persiguen a un conejo de monte
saldré junto con el viento a correr en las mañanas
Gritaré en la cima de los cerros al mediodía,
espantaré en sus nidos a las aves y las nubes
y tejeré con la araña el hilo de la alegría
Cuando muera brincaré junto con los sapos
hacia el pozo y mi voz se pegará a su canto
Cuando muera me iré con las hormigas rojas,
tocaré de cerca las manos calientes del sol,
beberé el agua diáfana de la neblina blanca,
comeré las pequeñas flores de veinte pétalos;
y atravesaré la noche, el polvo, la luz y el humo
El día que muera moriré a carcajadas
con los árboles como cuando la lluvia los besa
Mis ojos adiestrarán tus pasos cotidianos
y la tristeza ya no tendrá sitio en el corazón
resquebrajado de los niños tutunakú
El día que muera traeré a mi tumba rectangular
un morral lleno de palabras agua, palabras semilla;
las esparciré en las raíces y en la piel del suelo:
veré surcar el cauce de mi lengua en la tierra lejana.

Alfredo Santiago Gómez
Es hablante del totonaco, mejor dicho, tutunakú de la Sierra Norte de Puebla. Pertenece al municipio de Huehuetla, originario de la comunidad de Leacaman Loma. Actualmente es estudiante de la Licenciatura en Creación Literaria impartida por la Universidad Autónoma de la Ciudad de México, UACM. Es integrante de la editorial Pluralidad Indígena, A.C.




Deja una respuesta

Tu dirección de correo electrónico no será publicada. Los campos obligatorios están marcados con *

*
*